Kamulaştırma

Kamulaştırma Kavramı

Kamulaştırma, kamu yararının gerektirdiği hâllerde, karşılığı peşin ödenmek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamının veya bir kısmının idare tarafından, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, sahibinin rızası olmadan mülkiyetinin alınması ya da üzerinde irtifak hakkı kurulmasıdır. Anayasal dayanağı md. 46, uygulama kanunu 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu (1983)'dur.

Kamulaştırmanın Şartları

• Kamu yararı: Kamulaştırma ancak kamu yararı amacıyla yapılabilir; kamu yararı kararı alınması zorunludur.
• Bedelin peşin ödenmesi: Kamulaştırma bedeli kural olarak peşin ödenir. Tarım reformunun uygulanması, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân projelerinin gerçekleştirilmesi, yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve turizm amacıyla yapılan kamulaştırmalarda bedelin ödenme şekli kanunla gösterilir; bu durumda taksitlendirme süresi beş yılı aşamaz ve taksitler eşit olarak ödenir (taksitlere kanuni faiz uygulanır).
• Taşınmaz mal olması: Kamulaştırma yalnız taşınmaz mallar ve kaynaklar için yapılabilir.
• Özel mülkiyette bulunması: Kamu tüzel kişilerine ait taşınmazlar kamulaştırılamaz; bunlar 2942 sayılı Kanun md. 30'daki devir usulüyle edinilir.
• Kanuni usule uygunluk.

Kamulaştırma Yetkisi Olanlar

Devlet (bakanlıklar), kamu tüzel kişileri (belediyeler, il özel idareleri, üniversiteler, köyler gibi) ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları kamulaştırma yapabilir. Özel kişiler kamulaştırma yapamaz; ancak kamu yararı amacıyla idare onlar adına kamulaştırma yapabilir.

Kamulaştırma Süreci

1. Kamu yararı kararı alınması ve gerektiğinde onaylanması.
2. Taşınmazın tapu kayıtlarının, haritasının ve sahiplerinin tespiti.
3. Kıymet takdir komisyonu tarafından bedelin tahmini.
4. Satın alma usulüyle uzlaşma görüşmeleri: İdare önce malikle anlaşmaya çalışır; anlaşma sağlanırsa bu bir satış niteliğindedir ve dava açılamaz.
5. Anlaşma sağlanamazsa idare, asliye hukuk mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açar. Mahkeme bilirkişi incelemesiyle bedeli belirler, bedelin bankaya yatırılmasından sonra taşınmazın idare adına tesciline karar verir.

Yargısal Denetim

• Kamulaştırma işleminin kendisine (kamu yararı kararı ve kamulaştırma işlemi) karşı idari yargıda iptal davası açılabilir.
• Bedele ilişkin uyuşmazlıklar ve tescil adli yargıda (asliye hukuk mahkemesi) çözülür.
• Maddi hatalara karşı düzeltim davası açılabilir.

Acele Kamulaştırma (md. 27)

Yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak hâllerde ya da özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda, taşınmazın kıymetinin mahkemece tespiti ve bedelin yatırılmasıyla el koyma kararı alınabilir; diğer işlemler sonra tamamlanır.

Geri Alım Hakkı (md. 23)

Kamulaştırma bedelinin kesinleşmesinden itibaren beş yıl içinde idare tarafından kamulaştırma amacına uygun hiçbir işlem veya tesis yapılmaz ve taşınmaz olduğu gibi bırakılırsa, mal sahibi veya mirasçıları ödenen bedeli faiziyle geri vererek taşınmazı geri alabilir.

Kamulaştırmasız El Koyma

İdarenin kamulaştırma yapmadan özel mülkiyetteki taşınmaza fiilen el atmasıdır. Hukuka aykırıdır; malik, adli yargıda tazminat veya el atmanın önlenmesi davası açabilir. 2942 sayılı Kanun'un geçici 6. maddesi bu durumları düzenler.

Sınav uyarısı: Kamulaştırmanın dayanağı Anayasa md. 46 ve 2942 sayılı Kanun'dur. Bedel kural olarak peşindir; istisnai hâllerde taksit en fazla beş yıldır. Kamulaştırma işlemine idari yargıda, bedele adli yargıda dava açılır. Geri alım hakkı beş yıl amaca uygun işlem yapılmamasına bağlıdır.