Felsefe ve Psikoloji

Felsefe

Felsefe, varlık, bilgi ve değerler üzerine akıl yoluyla sistemli, eleştirel ve sorgulayıcı biçimde düşünme etkinliğidir. Sözcük Yunanca philo (sevgi) ve sophia (bilgelik) sözcüklerinden gelir. Felsefi düşüncenin özellikleri: akla dayalı, sorgulayıcı, eleştirel, refleksif (düşünce üzerine düşünme), tutarlı, evrensel ve birikimli olması.

• Felsefenin temel alanları: Varlık felsefesi (ontoloji) — varlığın ne olduğu; bilgi felsefesi (epistemoloji) — bilginin kaynağı, imkânı ve sınırları; ahlak felsefesi (etik) — iyi ve kötü, özgürlük, sorumluluk; sanat felsefesi (estetik) — güzel ve sanat; siyaset felsefesi — devlet, iktidar, adalet; din felsefesi; bilim felsefesi; mantık — doğru düşünmenin kuralları.
• Bilgi felsefesinde akımlar: Rasyonalizm (akılcılık) — bilginin kaynağı akıldır (Descartes, "Düşünüyorum, öyleyse varım"; Leibniz, Spinoza; Farabi). Empirizm (deneycilik) — bilginin kaynağı deneyimdir (Locke: zihin boş levha/tabula rasa; Hume, Berkeley). Kritisizm (eleştiricilik) — Kant; bilgi akıl ve deneyimin birlikte çalışmasıyla oluşur. Septisizm (şüphecilik), pozitivizm (Comte), pragmatizm (faydacılık; William James, John Dewey), sezgicilik (Bergson, Gazali).
• İlk Çağ filozofları: Thales (ilk filozof; arkhe su), Herakleitos (değişim; "Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz"), Sokrates (sorgulama/doğurtma yöntemi, ironi), Platon (idealar kuramı, Devlet), Aristoteles (mantığın kurucusu, Nikomakhos'a Etik). İslam felsefesinde Farabi ("Muallim-i Sani"), İbn Sina, İbn Rüşd, Gazali.

Psikoloji

Psikoloji, insan ve hayvan davranışlarını ve zihinsel süreçleri bilimsel yöntemlerle inceleyen bilimdir. İlk deneysel psikoloji laboratuvarını Wilhelm Wundt 1879'da Leipzig'de kurmuştur.

• Psikoloji ekolleri: Yapısalcılık (Wundt, Titchener; içebakış), işlevselcilik (William James), davranışçılık (Watson, Skinner, Pavlov; gözlenebilir davranış, koşullanma), Gestalt (Wertheimer; bütün parçaların toplamından fazladır), psikanaliz (Freud; bilinçaltı, id-ego-süperego, savunma mekanizmaları), hümanistik (Maslow - ihtiyaçlar hiyerarşisi; Rogers - koşulsuz kabul), bilişsel yaklaşım (Piaget, Bruner; zihinsel süreçler).
• Gelişim kuramları: Piaget'nin bilişsel gelişim dönemleri (duyusal-motor, işlem öncesi, somut işlemler, soyut işlemler), Erikson'un psikososyal gelişim evreleri (güvene karşı güvensizlik … kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası …), Kohlberg'in ahlak gelişimi (gelenek öncesi, geleneksel, gelenek sonrası), Vygotsky'nin sosyokültürel kuramı (yakınsal gelişim alanı, iskele kurma).
• Öğrenme kuramları: Klasik koşullanma (Pavlov), edimsel koşullanma (Skinner; pekiştirme ve ceza), sosyal öğrenme/gözlem yoluyla öğrenme (Bandura; model alma, öz yeterlik), bilişsel öğrenme (Köhler - kavrayış/içgörü; Tolman - örtük öğrenme).
• Temel kavramlar: Duyum ve algı, dikkat, bellek (duyusal, kısa süreli/işleyen, uzun süreli bellek), güdülenme (içsel ve dışsal), duygu, kişilik, zekâ (Gardner'ın çoklu zekâ kuramı), stres ve baş etme.

Sosyal Bilgiler ile İlişkisi

Felsefe sosyal bilgilerde eleştirel düşünme, değerler eğitimi ve çocuklar için felsefe (P4C) uygulamalarıyla; psikoloji ise öğrencinin gelişim düzeyine uygun öğretim, öğrenme kuramları ve empati, kimlik gelişimi gibi kavramlarla ilişkilidir.