Dağılma Dönemi

XIX. Yüzyıl: Dağılma Dönemi

Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik, Sanayi İnkılabı ile ortaya çıkan ham madde-pazar arayışı ve büyük devletlerin rekabeti Osmanlı'nın dağılmasını hızlandırdı. Osmanlı, toprak bütünlüğünü korumak için denge politikası izledi ve kapsamlı reformlara girişti.

II. Mahmud Dönemi (1808-1839)

• Sened-i İttifak (1808): Ayanlarla yapılan, padişahın yetkisini ilk kez kısıtlayan belge.
• Sırp İsyanı (1804) ve Bükreş Antlaşması (1812): Sırplara ilk özerklik. Yunan İsyanı (1821): Navarin baskını (1827), Edirne Antlaşması (1829) ve 1830 Londra Protokolü ile Yunanistan bağımsız oldu (Osmanlı'dan ayrılan ilk millî devlet).
• Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri Ocağı kaldırıldı, Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu.
• Mehmed Ali Paşa İsyanı: Kütahya Antlaşması (1833), Hünkâr İskelesi Antlaşması (1833; Rusya ile, Boğazlar sorunu uluslararası hâle geldi), 1840 Londra Antlaşması ve 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi.
• Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838): İngiltere'ye geniş ticari ayrıcalıklar; Osmanlı sanayisi çöktü.
• Reformlar: Divan yerine nezaretler (bakanlıklar), ilk nüfus sayımı (1831), ilk resmî gazete Takvim-i Vekayi (1831), Mekteb-i Tıbbiye ve Mekteb-i Harbiye, Tercüme Odası, posta teşkilatı, kılık-kıyafet düzenlemesi (fes).

Tanzimat ve Islahat

• Tanzimat Fermanı (1839, Gülhane Hatt-ı Hümayunu, Mustafa Reşid Paşa): Can, mal, namus güvenliği; yargılamasız ceza verilmemesi; vergi ve askerlikte düzenleme; kanun üstünlüğü ilkesi. Padişah ilk kez kendi yetkisini kanunla sınırladı.
• Kırım Savaşı (1853-1856) ve Paris Antlaşması (1856): Osmanlı Avrupa devleti sayıldı, Karadeniz tarafsız oldu. Savaş sırasında ilk dış borç alındı (1854).
• Islahat Fermanı (1856): Gayrimüslimlere geniş haklar; Avrupa'nın iç işlerine karışmasının önüne geçme amacı.

I. ve II. Meşrutiyet

• Kanun-ı Esasi (1876): İlk Osmanlı anayasası; Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan. Genç Osmanlılar (Namık Kemal, Ziya Paşa) etkili oldu. II. Abdülhamid 93 Harbi gerekçesiyle meclisi 1878'de kapattı.
• 93 Harbi (1877-78) → Ayastefanos ve Berlin (1878) antlaşmaları: Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız; Bulgaristan özerk; Kars, Ardahan, Batum Rusya'ya; Kıbrıs İngiltere'ye (geçici). Duyun-ı Umumiye (1881) ile Osmanlı mali bağımsızlığını yitirdi.
• II. Meşrutiyet (1908): İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskısıyla ilan edildi; 31 Mart Olayı (1909) sonrası II. Abdülhamid tahttan indirildi; 1909 anayasa değişiklikleriyle padişahın yetkileri kısıtlandı.

Son Savaşlar

• Trablusgarp Savaşı (1911-12) → Uşi Antlaşması (Trablusgarp İtalya'ya, Onikiada geçici). Balkan Savaşları (1912-13): Rumeli'nin büyük kısmı kaybedildi; II. Balkan Savaşı'nda Edirne geri alındı.
• I. Dünya Savaşı (1914-18): Osmanlı İttifak devletleri yanında; Çanakkale (zafer), Kafkas, Kanal, Irak (Kut'ül-Amare zaferi), Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen cepheleri. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ile Osmanlı fiilen sona erdi.