Anne-Çocuk Sağlığı ve İlk Yardım

Anne Sağlığı ve Doğum Öncesi Dönem

• Doğum öncesi gelişim evreleri: Zigot (ilk 2 hafta), embriyo (3-8. hafta; organların oluştuğu, dış etkilere en hassas dönem), fetüs (9. haftadan doğuma).
• Doğum öncesi gelişimi etkileyen faktörler: Annenin yaşı, beslenmesi (folik asit nöral tüp defektlerini önler; demir, iyot), sağlığı (kızamıkçık - rubella, toksoplazma, diyabet), ilaç, alkol (fetal alkol sendromu), sigara (düşük doğum ağırlığı, erken doğum), radyasyon, stres, Rh uyuşmazlığı. Teratojenler: Doğumsal anomaliye yol açan etkenler.
• Gebelik takibi: Düzenli kontroller, aşılar (tetanoz), dengeli beslenme, uygun egzersiz.
• Doğum sonrası (lohusalık) dönemi ve emzirme; doğum sonrası depresyonun tanınması.

Yenidoğan ve Çocuk Sağlığı

• Yenidoğanın değerlendirilmesi: APGAR skoru (doğumdan 1 ve 5 dakika sonra kalp atımı, solunum, kas tonusu, refleks, renk; 0-10 puan). Normal doğum ağırlığı ≈ 2.500-4.000 g; 2.500 g altı düşük doğum ağırlığı. Yenidoğan sarılığı.
• Yenidoğan taramaları: Topuk kanı ile fenilketonüri (PKU), doğumsal hipotiroidi, biotinidaz eksikliği, kistik fibrozis taraması; işitme taraması; gelişimsel kalça displazisi taraması.
• Büyüme izlemi: Boy, kilo ve baş çevresi ölçümleri; persentil (yüzdelik) eğrileri. Bebek ilk yılda doğum ağırlığının yaklaşık üç katına, boyunun 1,5 katına ulaşır.
• Aşılama: Ulusal aşı takvimi (hepatit B, BCG - verem, DaBT-İPA-Hib karma aşı, KPA - pnömokok, KKK - kızamık-kızamıkçık-kabakulak, suçiçeği, hepatit A, OPA). Aşılar aktif bağışıklık sağlar ve toplum bağışıklığına katkıda bulunur.
• Çocukluk çağı hastalıkları: Bulaşıcı hastalıklar (kızamık, suçiçeği, kabakulak, boğmaca, grip, el-ayak-ağız hastalığı), ishal ve kusma (sıvı kaybına dikkat; ağızdan sıvı tedavisi), solunum yolu enfeksiyonları, orta kulak iltihabı, bağırsak parazitleri, bit. Ateş: Vücut sıcaklığının 37,5-38 °C üzerine çıkması; yüksek ateşte febril konvülsiyon (havale) olabilir. Hasta çocuğun okula gelmemesi ve hijyen önlemleri.
• Kronik sağlık sorunları: Astım, alerjiler, diyabet, epilepsi; öğretmen bu çocukların acil durum planlarını bilmelidir.
• Ağız ve diş sağlığı: Süt dişlerinin önemi, diş fırçalama alışkanlığı, biberon çürüğü, şekerli gıdaların sınırlandırılması, florür.
• Kişisel hijyen: El yıkama (en etkili enfeksiyon önleme yöntemi), tuvalet hijyeni, tırnak ve saç bakımı.

Kazalardan Korunma ve Güvenlik

• Çocukluk çağı kazaları: Düşme, yanık, zehirlenme (ilaç ve temizlik maddeleri), boğulma (suda), yabancı cisim aspirasyonu (küçük oyuncak parçaları, fındık, üzüm), elektrik çarpması, trafik kazaları. Okul öncesi dönemde kazalar önemli bir ölüm nedenidir.
• Önlemler: Güvenli oyuncak seçimi (yaşa uygunluk, küçük parça içermemesi, CE işareti), priz kapakları, dolap kilitleri, merdiven ve pencere korumaları, ilaçların ve kimyasalların ulaşılamaz yerde saklanması, araçta çocuk koltuğu, havuz ve su güvenliği, sınıfta güvenlik kontrol listeleri, acil durum ve deprem tatbikatları.
• Çocuk istismarı ve ihmali: Fiziksel, duygusal, cinsel istismar ve ihmal; belirtilerinin tanınması; öğretmenin yasal bildirim yükümlülüğü (Alo 183, ilgili kurumlar); çocuğa vücut güvenliği ve "hayır" deme becerisinin öğretilmesi.

İlk Yardım

• İlk yardımın temel uygulamaları (KBK): Koruma (olay yerinin güvenliği), Bildirme (112 Acil Çağrı), Kurtarma (ilk yardım uygulaması). İlk yardımcı panik yapmamalı, yaralıyı gereksiz yere hareket ettirmemelidir.
• Temel yaşam desteği (çocuklarda): Bilinç kontrolü, hava yolunun açılması (baş geri-çene yukarı), solunumun değerlendirilmesi (bak-dinle-hisset); kalp masajı ve suni solunum (bebeklerde iki parmakla, çocuklarda tek el ile göğüs kompresyonu; 30:2 oranı, eğitimli kişi için çocuklarda 15:2 uygulaması da vardır).
• Yabancı cisim tıkanması: Bebeklerde (1 yaş altı) 5 sırt vuruşu ve 5 göğüs basısı; çocuklarda Heimlich manevrası (karına bası). Öksürebiliyorsa öksürmeye teşvik edilir, ağza körlemesine parmak sokulmaz.
• Kanamalar: Yara üzerine temiz bezle doğrudan baskı, yaralı bölgeyi yukarı kaldırma; burun kanamasında baş öne eğilerek burun kanatlarına baskı (baş arkaya yatırılmaz).
• Yanıklar: Yanık bölge en az 10-20 dakika soğuk (buzlu değil) akan suyla soğutulur; su toplamış kabarcıklar patlatılmaz; diş macunu, yoğurt gibi maddeler sürülmez.
• Zehirlenmeler: Ulusal Zehir Danışma Merkezi (114); çocuk kusturulmaz (özellikle yakıcı madde ve petrol ürünlerinde).
• Kırık ve çıkıklar (sabitleme, hareket ettirmeme), havale/nöbet (çocuğu yan yatırma, ağzına bir şey sokmama, çevresindeki tehlikeli eşyaları uzaklaştırma), ateş (ılık uygulama, hekime başvurma), böcek sokması, hayvan ısırması, boğulma.