Ahlakın Kaynakları

Ahlak Kavramı

Ahlak, “huy, tabiat, karakter” anlamındaki hulk kelimesinin çoğuludur. İnsanın yaratılışı (halk) ile huyu (hulk) aynı kökten gelir. Terim olarak insanın ruhuna yerleşmiş olan ve davranışların düşünüp taşınmaya gerek kalmadan kolayca ortaya çıkmasını sağlayan melekedir. Bu meleke iyi davranışlar doğuruyorsa güzel ahlak (ahlâk-ı hasene/hamîde), kötü davranışlar doğuruyorsa kötü ahlak (ahlâk-ı seyyie/zemîme) adını alır.

İslam Ahlakının Kaynakları

• Kur'an-ı Kerîm: Ahlakın birinci kaynağıdır. Adalet, doğruluk, sabır, merhamet, emanet gibi ilkeleri belirler. Hz. Âişe, Hz. Peygamber'in ahlakı sorulduğunda “Onun ahlakı Kur'an'dı” demiştir.
• Sünnet: Hz. Peygamber Kur'an ahlakının yaşayan örneğidir. Kur'an onu “üstün bir ahlak üzeresin” (Kalem 4) diye över ve müminler için üsve-i hasene (en güzel örnek) olarak gösterir (Ahzâb 21). “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim” hadisi peygamberliğin amacını ahlakla ilişkilendirir.
• Akıl, vicdan ve fıtrat: İnsan iyiyi kötüden ayırabilecek yetenekle yaratılmıştır; vahiy bu yeteneği yönlendirir ve tamamlar.

İyi ve Kötünün Kaynağı: Hüsün – Kubuh

• Mu'tezile: İyilik ve kötülük eşyanın özündedir; akıl bunları vahiyden bağımsız bilebilir.
• Eş'arîler: İyi, Allah'ın emrettiği; kötü, yasakladığıdır; ölçü vahiydir.
• Mâtürîdîler: Akıl bazı fiillerin iyi ya da kötü olduğunu kavrayabilir; fakat dinî yükümlülük vahiyle sabit olur.

Ahlakın Temel İlkeleri

• Niyet: “Ameller niyetlere göredir.” Davranışın değeri niyetle ölçülür.
• Sorumluluk ve irade: Ahlaki sorumluluk için akıl, özgür irade ve bilgi gerekir.
• Takvâ: Allah'a karşı sorumluluk bilinci.
• İhsân: Allah'ı görüyormuşçasına kulluk etmek; her işi en güzel şekilde yapmak.
• İtidal: Aşırılıklardan (ifrat ve tefrit) uzak, dengeli davranmak.

İslam Ahlak Düşüncesinde Ekoller ve Eserler

• Felsefi ahlak: İbn Miskeveyh, Tehzîbü'l-Ahlâk; Nasîrüddîn-i Tûsî, Ahlâk-ı Nâsırî.
• Tasavvufi ahlak: Gazzâlî, İhyâu Ulûmi'd-Dîn; Hâris el-Muhâsibî, er-Riâye.
• Osmanlı dönemi: Kınalızâde Ali Efendi, Ahlâk-ı Alâî.
• Hadis kaynaklı ahlak (edeb): Buhârî, el-Edebü'l-Müfred.

Din – Ahlak İlişkisi

İslam'da iman, ibadet ve ahlak birbirinden ayrılmaz. İbadetlerin ahlaki amaçları vardır: namaz kötülükten alıkoyar, oruç sabır ve irade kazandırır, zekât cimrilikten arındırır.

Sınav uyarısı: Ahlak “hulk” kelimesinin çoğuludur. Ahlâk-ı Alâî Kınalızâde'nin, Tehzîbü'l-Ahlâk İbn Miskeveyh'in eseridir. Hüsün-kubuhta aklı ölçü alan Mu'tezile'dir.