Duraklama ve Gerileme

Duraklama Dönemi (XVII. Yüzyıl)

Sokullu Mehmed Paşa'nın ölümünden (1579) Karlofça Antlaşması'na (1699) kadarki dönemdir. Fetihler yavaşladı, iç isyanlar ve yönetim bozuklukları arttı.

• İç nedenler: Şehzadelerin sancağa çıkarılmaması (kafes usulü) ve ekber-erşed (hanedanın en yaşlı erkek üyesinin tahta geçmesi) sistemi (I. Ahmed), devlet adamlarının liyakatsizliği, rüşvet, tımar sisteminin bozulması, iltizamın yaygınlaşması, yeniçerilerin disiplinsizliği, Celali isyanları.
• Dış nedenler: Coğrafi Keşiflerle ticaret yollarının değişmesi, Amerika'dan gelen değerli madenlerin yol açtığı fiyat devrimi (enflasyon), Avrupa'nın askerî-teknolojik gelişimi.
• Antlaşmalar: Zitvatorok (1606, Avusturya; Avusturya imparatoru Osmanlı padişahına denk sayıldı, üstünlük kayboldu), Kasr-ı Şirin (1639, İran; bugünkü Türkiye-İran sınırının temeli), Vasvar (1664), Bucaş (1672, Lehistan; Podolya alındı), Osmanlı'nın en geniş sınırlarına ulaşması (1681 Bahçesaray ile).
• Islahatçılar: Kuyucu Murad Paşa (Celalileri şiddetle bastırdı), IV. Murad (sert önlemler, Bağdat'ın geri alınması 1638, içki-tütün yasağı), Tarhuncu Ahmed Paşa (ilk denk bütçe), Köprülü Mehmed Paşa (sadrazamlığa şartlı geçiş), Koçi Bey (risale).
• II. Viyana Kuşatması (1683): Merzifonlu Kara Mustafa Paşa; başarısızlıkla sonuçlandı, Kutsal İttifak kuruldu, uzun savaşlar dönemi başladı.
• Karlofça Antlaşması (1699): Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı (Macaristan, Erdel, Mora, Podolya). Osmanlı savunmaya geçti.

Gerileme Dönemi (XVIII. Yüzyıl)

• Amaç: Karlofça'da kaybedilen yerleri geri almak; Avrupa'yı örnek alan ıslahatlar.
• Prut Antlaşması (1711): Rusya'ya karşı kazanılan zafer; ancak tam değerlendirilemedi. Pasarofça (1718): Mora'yı geri aldı, Belgrad'ı kaybetti; ardından Lale Devri (1718-1730): Matbaa (İbrahim Müteferrika, 1727), itfaiye (Tulumbacı Ocağı), Avrupa'ya geçici elçiler (Yirmisekiz Mehmed Çelebi, Paris); Patrona Halil İsyanı ile sona erdi.
• Belgrad Antlaşması (1739): Fransa'nın arabuluculuğuyla Belgrad geri alındı; Osmanlı'nın son kazançlı antlaşması kabul edilir. Fransa'ya kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi (1740).
• Küçük Kaynarca (1774): Kırım bağımsız oldu (ilk kez Müslüman Türk nüfuslu toprak kaybı), Rusya'ya Ortodokslar adına söz hakkı ve Karadeniz'de ticaret serbestliği verildi; ilk kez savaş tazminatı ödendi.
• Kırım'ın Rusya'ya katılması (1783) → Aynalıkavak Tenkihnamesi (1779) ve Yaş Antlaşması (1792) ile Kırım Rusya'ya bırakıldı. Ziştovi (1791) Avusturya ile son savaşın antlaşması.
• Islahatlar: I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmed Paşa (Kont de Bonneval) humbaracı ocağı; III. Mustafa döneminde Baron de Tott ile Sürat Topçuları ve Mühendishane-i Bahri-i Hümayun (1773); III. Selim'in Nizam-ı Cedit ordusu, İrad-ı Cedit hazinesi, daimi elçilikler (Londra, Paris, Berlin, Viyana), Mühendishane-i Berri-i Hümayun (1795). Kabakçı Mustafa İsyanı (1807) ile III. Selim tahttan indirildi.