Devlet Kavramı ve Unsurları

Devlet Kavramı

Devlet, belirli bir ülke üzerinde yerleşmiş, bir insan topluluğunun, egemenlik gücüne sahip siyasal bir örgüt altında birleşmesinden doğan tüzel kişiliktir. Modern anlamda devlet kavramı Rönesans sonrası Avrupa'da ortaya çıkmış; terim olarak Machiavelli tarafından (lo stato) kullanılmıştır. Uluslararası hukukta devletin unsurları 1933 tarihli Montevideo Sözleşmesinde de sayılmıştır.

Devletin Unsurları

Klasik öğretide (özellikle Georg Jellinek'in üç unsur kuramı) devletin üç kurucu unsuru vardır:

• Ülke: Devletin egemenliğini kullandığı kara, deniz ve hava sahasından oluşan toprak parçası. Ülke olmadan devlet olmaz; ancak ülkenin büyüklüğü önemli değildir.
• İnsan topluluğu (millet/halk): Devletin vatandaşlık bağıyla bağlı kişilerden oluşan sürekli topluluk. Millet kavramının açıklanmasında objektif (Alman ekolü: dil, ırk, din gibi ortak unsurlar) ve sübjektif (Fransız ekolü, Ernest Renan: birlikte yaşama iradesi, ortak geçmiş ve gelecek) görüşler vardır.
• Egemenlik (siyasal iktidar): Devletin iç ve dış ilişkilerde en üstün, bağımsız ve başka bir güce tabi olmayan emretme gücü.

Bazı yazarlar bu üç unsura hukuki düzen ve uluslararası tanınma unsurlarını da ekler.

Devletin Ortaya Çıkışını Açıklayan Kuramlar

• İlahi (teokratik) kuram: Devlet ve iktidar Tanrı tarafından kurulmuş veya verilmiştir.
• Aile kuramı: Devlet, ailenin genişlemesiyle oluşmuştur (Aristoteles'te aile-köy-site sıralaması).
• Sözleşme kuramı: Devlet, bireylerin doğa durumundan çıkmak için yaptığı bir toplum sözleşmesiyle kurulmuştur (Hobbes, Locke, Rousseau).
• Kuvvet kuramı: Devlet, güçlü toplulukların zayıfları egemenlik altına almasıyla doğmuştur (Oppenheimer, Gumplowicz).
• Marksist kuram: Devlet, sınıf çatışmasının ürünü ve egemen sınıfın baskı aracıdır; sınıfsız toplumda sönümlenecektir.

Devlet Biçimleri

• Üniter (tekli) devlet: Tek bir siyasi merkez, tek bir anayasa, tek yasama, yürütme ve yargı organı vardır. Türkiye üniter bir devlettir; idari yönden merkezden yönetim ve yerinden yönetim esasları uygulanır.
• Federal devlet: Federe devletlerin anayasa, yasama, yürütme ve yargı organlarına sahip olduğu birleşik devlettir. Federal devlette iki meclis sistemi (federe devletlerin temsili) ve anayasa mahkemesi aracılığıyla yetki uyuşmazlıklarının çözümü tipiktir (ABD, Almanya, İsviçre).
• Konfederasyon: Bağımsız devletlerin bir antlaşmayla kurduğu, kendi başına devlet olmayan birlik; üye devletler egemenliklerini korur ve ayrılma hakları vardır.
• Bölgeli devlet: Üniter devlet ile federal devlet arasında yer alan; bölgelere yasama yetkisinin bir kısmının tanındığı yapı (İtalya, İspanya).