Talep, Arz ve Esneklik

Talep

Talep, belirli bir dönemde tüketicilerin çeşitli fiyatlardan satın almaya istekli ve muktedir oldukları mal miktarlarıdır. Talep kanunu: Diğer koşullar sabitken (ceteris paribus) fiyat ile talep edilen miktar arasında ters yönlü ilişki vardır; talep eğrisi negatif eğimlidir. Bunun nedenleri ikame etkisi ve gelir etkisidir.

• Talep miktarındaki değişme: Malın kendi fiyatındaki değişmeden kaynaklanır; eğri üzerinde hareket olarak gösterilir.
• Talepteki değişme (eğrinin kayması): Gelir, ikame ve tamamlayıcı malların fiyatları, zevk ve tercihler, nüfus ve beklentiler değişince eğri sağa veya sola kayar.
• Talep kanununun istisnaları: Giffen malları (fiyatı artınca talebi artan aşırı düşük mallar), Veblen (gösteriş) malları, fiyat artışı beklentisiyle yapılan spekülatif talepler.

Arz

Arz kanunu: Fiyat ile arz edilen miktar arasında doğru yönlü ilişki vardır. Üretim maliyetleri (girdi fiyatları), teknoloji, diğer malların fiyatları, vergi ve sübvansiyonlar, firma sayısı ve beklentiler arz eğrisini kaydırır. Teknolojik gelişme ve sübvansiyon arzı artırır (eğri sağa kayar); maliyet artışı ve vergi arzı azaltır.

Piyasa Dengesi ve Müdahaleler

• Denge: Talep edilen ve arz edilen miktarların eşit olduğu fiyattır. Talep artarsa denge fiyatı ve miktarı artar; arz artarsa denge fiyatı düşer, miktar artar.
• Tavan fiyat: Denge fiyatının altında belirlenen azami fiyat; talep fazlası (kıtlık), karaborsa ve kuyruklar oluşur.
• Taban fiyat: Denge fiyatının üstünde belirlenen asgari fiyat; arz fazlası oluşur (asgari ücret, tarımsal destek alımları).
• Vergi: Birim başına vergi arz eğrisini vergi kadar yukarı kaydırır; vergi yükü alıcı ve satıcı arasında esnekliklere göre paylaşılır; refah kaybı (dara kaybı) oluşur.

Esneklik

• Talebin fiyat esnekliği: Talep edilen miktardaki yüzde değişmenin fiyattaki yüzde değişmeye oranıdır. Mutlak değeri: 1'den büyükse esnek, 1'den küçükse inelastik, 1'e eşitse birim esnek, sıfırsa tam inelastik (dikey eğri), sonsuzsa tam esnek (yatay eğri). Doğrusal talep eğrisinin üzerinde esneklik her noktada farklıdır; orta noktada birim esnektir.
• Esnekliği belirleyen etkenler: İkame mal sayısı (fazlaysa esnek), malın zorunluluk derecesi (zorunlu mallar inelastik), malın bütçedeki payı, zaman (uzun dönemde esneklik artar).
• Esneklik ve toplam hasılat: Esnek talepte fiyat ile toplam hasılat ters yönde, inelastik talepte aynı yönde değişir; birim esnekte toplam hasılat değişmez (maksimumdur).
• Gelir esnekliği: Pozitif ise normal mal (0-1 arası zorunlu mal, 1'den büyük lüks mal), negatif ise düşük mal.
• Çapraz fiyat esnekliği: Pozitif ise ikame mallar, negatif ise tamamlayıcı mallar, sıfır ise bağımsız mallar.
• Arz esnekliği: Üretim süresi ve atıl kapasiteye bağlıdır; kısa dönemde düşük, uzun dönemde yüksektir.

Örümcek Ağı Teoremi

Tarım ürünleri gibi üretim kararının önceki dönem fiyatına göre verildiği piyasalarda fiyat ve miktarın dalgalanmasını açıklar. Arz eğrisinin eğimi talep eğrisininkinden daha dik ise dalgalanmalar dengeye yaklaşır (yakınsak), daha yatık ise dengeden uzaklaşır (ıraksak).