Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

Dünya'nın Şekli

Dünya, kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin bir şekle sahiptir; bu kendine özgü şekle geoit denir. Şeklin oluşmasında Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesiyle oluşan merkezkaç kuvveti etkilidir.

• Geoit şeklin sonuçları: Ekvator çevresi (≈40.076 km) kutup çevresinden (≈40.008 km) uzundur; Ekvator yarıçapı kutup yarıçapından yaklaşık 21 km fazladır. Yer çekimi kutuplarda en fazla, Ekvator'da en azdır; bu nedenle cisimlerin ağırlığı kutuplara doğru artar. Paralel daireler arası mesafe kutuplara doğru azalır, Ekvator'dan kutuplara güneş ışınlarının geliş açısı küçülür ve sıcaklık azalır.
• Paraleller: Ekvator'a paralel çizilen hayali dairelerdir; 90 kuzey, 90 güney olmak üzere 180 paralel vardır. İki paralel arası mesafe yaklaşık 111 km'dir. Enlem, bir noktanın Ekvator'a olan açısal uzaklığıdır. Özel paraleller: Ekvator (0°), Yengeç ve Oğlak dönenceleri (23°27'), Kuzey ve Güney kutup daireleri (66°33').
• Meridyenler: Kutup noktalarını birleştiren yarım dairelerdir; başlangıç meridyeni Greenwich (0°). 180 doğu, 180 batı olmak üzere 360 meridyen vardır. İki meridyen arası zaman farkı 4 dakikadır. Meridyenler arası uzaklık Ekvator'da en fazla (≈111 km), kutuplarda sıfırdır. Boylam, bir noktanın başlangıç meridyenine olan açısal uzaklığıdır.

Dünya'nın Günlük Hareketi (Kendi Ekseni Etrafında Dönüş)

• Batıdan doğuya doğru (Kuzey Kutbu'ndan bakıldığında saat yönünün tersine), yaklaşık 24 saatte tamamlanır.
• Sonuçları: Gece-gündüzün ardalanması; günlük sıcaklık farkları; yerel saat farkları (her 1° boylam için 4 dk; doğudaki yer saati ileridir); Güneş'in doğudan doğup batıdan batması; dinamik kökenli basınç alanları ve rüzgârlarda Coriolis etkisi (sapma Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney'de sola); Dünya'nın geoit şekli; okyanus akıntılarının yönü.
• Ortak saat (saat dilimleri): Dünya 15°'lik 24 saat dilimine ayrılmıştır; Türkiye eskiden 30° Doğu meridyenini (UTC+2) ortak saat olarak kullanıyordu; 2016'dan beri yıl boyunca 45° Doğu meridyeni (UTC+3) saatini kullanır. Tarih değiştirme çizgisi 180° meridyenine göre düzenlenir.

Dünya'nın Yıllık Hareketi (Güneş Etrafında Dolanma)

• Elips şeklindeki yörüngede 365 gün 6 saatte tamamlanır; eksen eğikliği 23°27'dir.
• Sonuçları: Mevsimlerin oluşması ve birbirini izlemesi; gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesi; Güneş ışınlarının geliş açısının yıl içinde değişmesi; aydınlanma çemberinin konumunun değişmesi; dönencelerin ve kutup dairelerinin oluşması; Güneş'in öğle vakti gölge boyunun değişmesi.
• Önemli tarihler: 21 Haziran (Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik; Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, yaz başlangıcı), 23 Eylül ve 21 Mart (ekinokslar; ışınlar Ekvator'a dik, tüm Dünya'da gece-gündüz eşit), 21 Aralık (ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik; Kuzey Yarım Küre'de en kısa gündüz).
• Günberi (perihel, 3 Ocak): Dünya Güneş'e en yakın, yörünge hızı en fazla. Günöte (afel, 4 Temmuz): en uzak, hız en az. Bu nedenle Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi güney yarım küreninkinden birkaç gün uzundur.