Siyasi Mezhepler ve Akımlar

Hâricîler

Sıffîn Savaşı'ndan sonra hakem olayını (tahkîm) kabul etmeyip “Hüküm yalnız Allah'ındır” diyerek Hz. Ali'nin ordusundan ayrılanlardır. İslam tarihinde ortaya çıkan ilk fırka kabul edilir.

• Büyük günah işleyeni kâfir sayarlar; ameli imanın parçası kabul ederler.
• Halifenin Kureyş'ten olması şart değildir; seçimle iş başına gelir, zulmederse isyan edilir.
• Hz. Osman'ın son dönemini, Hz. Ali'yi ve tahkîmi kabul edenleri tekfir ederler.
• Kolları: Ezârika (en aşırı), Necedât, Sufriyye ve İbâzıyye. İbâzıyye en ılımlı koldur ve günümüzde Umman ile Kuzey Afrika'da yaşamaktadır.

Şîa

Hz. Peygamber'den sonra halifeliğin Hz. Ali'nin ve soyunun hakkı olduğunu, bunun nas ve tayinle belirlendiğini savunanların genel adıdır. Dayandıkları olaylardan biri Gadîr-i Hum'dur.

• Zeydiyye: Zeyd b. Ali'ye nispet edilir. Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer'in halifeliğini meşru sayar; Ehl-i sünnete en yakın Şiî koldur. Yemen'de yaygındır.
• İsmâiliyye: İmameti Ca'fer es-Sâdık'ın oğlu İsmâil'e nispet eder; nasların gizli anlamları olduğunu savunduğu için Bâtıniyye diye de anılır. Fâtımîler bu mezheptendir.
• İmâmiyye (İsnâaşeriyye): On iki imam inancını benimser; fıkıhta Ca'ferîdir. İran'ın resmî mezhebidir. Temel inançları: imamların masum olması (ismet), on ikinci imam Muhammed Mehdî'nin gizlenmiş olup geri döneceği (gaybet, ric'at), gerektiğinde inancı gizleme (takıyye).
• Gāliyye (Gulât): Hz. Ali'ye ve imamlara ilahlık nispet edecek kadar aşırı giden gruplar; İslam dışı sayılmıştır.

Günümüzde Yaşayan Diğer Yapılar

• Nusayrîlik: Muhammed b. Nusayr'a nispet edilir; Suriye ve Hatay çevresinde yaşar.
• Dürzîlik: Fâtımî halifesi Hâkim-Biemrillâh çevresinde, Hamza b. Ali tarafından sistemleştirilmiştir; Lübnan ve Suriye'de yaşar.
• Yezîdîlik: Adî b. Müsâfir'e nispet edilir; Melek Tâvûs inancı vardır.
• Alevîlik-Bektaşîlik: Anadolu'da Hz. Ali ve Ehl-i beyt sevgisi etrafında şekillenen tasavvufî-kültürel yorum. Hacı Bektâş-ı Velî (Makālât) önemli ismidir. Kavramları: cem, dede, musahiplik, semah, dört kapı kırk makam.

Çağdaş Dinî Akımlar

• Vehhâbîlik: 18. yüzyılda Necid'de Muhammed b. Abdülvehhâb tarafından başlatılmıştır. Tevhid vurgusuyla türbe ziyareti, tevessül gibi uygulamaları şirk ve bid'at sayar; Suudi Arabistan'da hâkimdir.
• Kādiyânîlik (Ahmedîlik): 19. yüzyılda Hindistan'da Mirza Gulâm Ahmed tarafından kurulmuştur. Kurucusunun mesih, mehdî ve peygamber olduğu iddiası sebebiyle İslam dışı kabul edilir.
• Bâbîlik ve Bahâîlik: 19. yüzyılda İran'da ortaya çıkmıştır. Bâbîliğin kurucusu Mirza Ali Muhammed (Bâb), Bahâîliğin kurucusu Mirza Hüseyin Ali (Bahâullah)'dır. Kutsal kitabı Kitâb-ı Akdes'tir; merkezi Hayfa'dadır. Ayrı bir din hâline gelmiştir.

Sınav uyarısı: İlk fırka Hâricîler'dir; günümüzdeki kolu İbâzıyye'dir. Ehl-i sünnete en yakın Şiî kol Zeydiyye'dir. Kādiyânîlik Mirza Gulâm Ahmed, Bahâîlik Bahâullah, Vehhâbîlik Muhammed b. Abdülvehhâb ile anılır.