İşletme ve Çevresi

İşletmenin Tanımı ve Amaçları

İşletme, insan ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla mal veya hizmet üretmek için üretim faktörlerini (emek, sermaye, doğal kaynaklar, girişimci; günümüzde bilgi ve teknoloji de) bir araya getiren ekonomik birimdir. İşletmenin temel amaçları: kâr elde etmek, varlığını sürdürmek (süreklilik), büyümek, müşteri ihtiyaçlarını karşılamak ve sosyal sorumluluklarını yerine getirmektir. Kamu işletmelerinde ise kamu yararı ön plandadır.

Başarı Ölçütleri

• Verimlilik (prodüktivite): Çıktı / girdi. Belirli bir girdiyle daha fazla çıktı elde etme. Emek verimliliği, sermaye verimliliği ve toplam faktör verimliliği olarak ölçülür.
• Ekonomiklik: Satış hasılatı / maliyet (gelir-gider karşılaştırması).
• Kârlılık (rantabilite): Kâr / sermaye (öz sermaye kârlılığı, toplam sermaye kârlılığı).
• Etkinlik (etkililik): Belirlenen amaçlara ulaşılma derecesi; "doğru işi yapmak". Verimlilik ise "işi doğru yapmak" olarak ifade edilir.

İşletmenin Çevresi

• İç çevre: İşletmenin sahipleri (ortaklar), yöneticileri, çalışanları, örgüt kültürü, fiziki kaynaklar ve iş süreçleri.
• Dış çevre — genel (makro) çevre: Ekonomik, sosyo-kültürel, politik-yasal, teknolojik, demografik, ekolojik ve uluslararası çevre. Bu çevrenin analizi için PESTEL (politik, ekonomik, sosyal, teknolojik, çevresel, yasal) analizi kullanılır. İşletme genel çevreyi doğrudan etkileyemez, ona uyum sağlar.
• Dış çevre — görev (mikro, özel) çevre: İşletmeyi doğrudan etkileyen ve işletmenin de etkileyebileceği unsurlar: müşteriler, rakipler, tedarikçiler, aracılar, finans kuruluşları, düzenleyici kurumlar, sendikalar. Porter'ın beş güç modeli (mevcut rakipler arası rekabet, yeni girişlerin tehdidi, ikame ürünlerin tehdidi, alıcıların pazarlık gücü, tedarikçilerin pazarlık gücü) sektör çevresini analiz eder.
• SWOT analizi: İç çevrede güçlü (strengths) ve zayıf (weaknesses) yönlerin, dış çevrede fırsatların (opportunities) ve tehditlerin (threats) belirlenmesi.

Paydaşlar ve Sosyal Sorumluluk

• Paydaşlar: İşletmenin faaliyetlerinden etkilenen veya onları etkileyen tüm kişi ve gruplar: hissedarlar, çalışanlar, müşteriler, tedarikçiler, kredi verenler, devlet, yerel toplum.
• Sosyal sorumluluk: İşletmenin kâr amacının ötesinde topluma ve çevreye karşı yükümlülükleri. Carroll'un sosyal sorumluluk piramidi: ekonomik (kârlı olmak), yasal (kanunlara uymak), etik (doğru ve adil davranmak) ve gönüllü/hayırseverlik sorumlulukları.
• Kurumsal yönetim ilkeleri: Eşitlik, şeffaflık, hesap verebilirlik ve sorumluluk (SPK Kurumsal Yönetim İlkeleri).
• Sürdürülebilirlik: Ekonomik, sosyal ve çevresel boyutların birlikte gözetilmesi (üçlü sorumluluk); ESG (çevresel, sosyal, yönetişim) kriterleri.

İşletme Fonksiyonları

İşletmenin temel fonksiyonları: yönetim, üretim, pazarlama, finansman, muhasebe, insan kaynakları, araştırma-geliştirme ve halkla ilişkiler. Bu fonksiyonlar birbiriyle etkileşim içindedir ve yönetim fonksiyonu diğerlerini koordine eder.