Davranış Değiştirme Teknikleri

Temel Kavramlar

• Uygulamalı Davranış Analizi (UDA): Davranışın gözlenebilir ve ölçülebilir biçimde tanımlanması, öncül ve sonuçlarla ilişkisinin analizi ve davranış ilkeleriyle sistematik olarak değiştirilmesi.
• ABC (öncül-davranış-sonuç) analizi: Davranıştan önce olan, davranışın kendisi ve davranışın ardından gelen sonuç kaydedilir.
• İşlevsel davranış değerlendirmesi: Problem davranışın işlevini belirler: dikkat elde etme, nesne/etkinlik elde etme, kaçma-kaçınma (görevden kurtulma), duyusal uyaran. Müdahale işleve göre planlanır; işlevsel iletişim öğretimi ile davranışın yerine aynı işlevi gören uygun bir davranış öğretilir.
• Davranış kayıt yöntemleri: Olay (sıklık) kaydı, süre kaydı, gecikme süresi kaydı, aralık kayıtları (tam aralık, kısmi aralık, anlık zaman örneklemi).

Davranışı Artırma Yöntemleri

• Olumlu pekiştirme: Davranıştan sonra hoşa giden uyaranın verilmesi. Olumsuz pekiştirme: Davranıştan sonra hoşa gitmeyen uyaranın ortadan kaldırılması; her ikisi de davranışı artırır.
• Pekiştireç türleri: Birincil (yiyecek, içecek), ikincil/koşullu — sosyal (övgü), etkinlik (Premack ilkesi: sevilen etkinliğin az sevilene bağlanması), sembolik (jeton), nesnel pekiştireçler.
• Pekiştirme tarifeleri: Sürekli pekiştirme yeni davranışı hızlı kazandırır; aralıklı (oranlı ve aralıklı, sabit ve değişken) tarifeler kalıcılığı artırır. Değişken oranlı tarife sönmeye en dirençli olandır.
• Şekil verme: Hedef davranışa giderek yaklaşan ardışık davranışların pekiştirilmesi.
• Zincirleme: Görev analizindeki adımların sırayla öğretilmesi (ileriye zincirleme, geriye zincirleme, tüm basamaklar).
• Davranış sözleşmesi, jeton ekonomisi, model olma.
• İpucu türleri: Sözel, jest, model, fiziksel (tam/kısmi), görsel ipucu; ipuçları silikleştirme ile geri çekilir.

Davranışı Azaltma Yöntemleri (en az kısıtlayıcıdan en çoğa)

• Ayırt edici pekiştirme: DRO (diğer davranışların), DRA (alternatif davranışın), DRI (problem davranışla birlikte yapılamayan — uyumsuz davranışın), DRL (düşük oranda davranışın pekiştirilmesi).
• Sönme: Davranışı sürdüren pekiştirecin kesilmesi; başta sönme patlaması (davranışın geçici artışı) görülür.
• Tepkinin bedeli: Kazanılmış pekiştireçlerin kaybedilmesi.
• Mola (ortamdan uzaklaştırma / time-out): Bireyin belirli süre pekiştirici ortamdan uzaklaştırılması.
• Aşırı düzeltme: Ortamı eski hâlinden daha iyi duruma getirme (onarıcı) ya da doğru davranışı defalarca yapma (olumlu uygulama).
• Fiziksel ceza önerilmez; en az kısıtlayıcı ve olumlu yöntemler önceliklidir (olumlu davranış desteği).