Din Felsefesi

Din Felsefesi

Din felsefesi, dinin temel iddialarını (Tanrı'nın varlığı ve sıfatları, kötülük problemi, ruhun ölümsüzlüğü, vahiy-akıl ilişkisi) herhangi bir dine bağlı kalmaksızın akıl yoluyla inceleyen felsefe dalıdır. Teolojiden (kelam) farkı, belli bir dinin inançlarını savunma amacı taşımamasıdır.

Tanrı'nın Varlığına İlişkin Görüşler

• Teizm: Evreni yaratan, yöneten ve evrenle ilişkisini sürdüren, tek, kişi niteliğine sahip bir Tanrı'nın varlığını kabul eder. İslam, Yahudilik ve Hristiyanlık teisttir.
• Deizm: Tanrı'nın evreni yarattığını kabul eder; ancak yarattıktan sonra evrene müdahale etmediğini, vahyi ve peygamberliği reddeder. Voltaire, Rousseau.
• Panteizm (kamutanrıcılık): Tanrı ile evreni özdeş görür; Tanrı her şeydir, her şey Tanrı'dır. Spinoza (“Tanrı ya da doğa”).
• Ateizm: Tanrı'nın varlığını reddeder. Feuerbach, Marx, Nietzsche, Russell.
• Agnostisizm (bilinemezcilik): Tanrı'nın varlığının ya da yokluğunun bilinemeyeceğini savunur. Thomas Huxley terimi kullanmıştır; David Hume, Kant yakın görüşler ileri sürmüştür.
• Fideizm (imancılık): Tanrı'ya akılla değil, yalnızca imanla ulaşılabileceğini savunur. Kierkegaard, Pascal.

Tanrı'nın Varlığına İlişkin Kanıtlar

• Ontolojik kanıt: Tanrı kavramından hareketle varlığını ispat eder. Anselmus: “Kendisinden daha büyüğü düşünülemeyen bir varlık” kavramı, onun gerçekte de var olmasını gerektirir. Descartes da benzer kanıt kullanmıştır.
• Kozmolojik kanıt (ilk neden): Evrendeki her şeyin bir nedeni vardır; nedenler zinciri sonsuza gidemeyeceğine göre nedensiz bir ilk neden (Tanrı) vardır. Aristoteles (ilk hareket ettirici), Thomas Aquinas, İbn Sînâ (imkân delili), kelamcılar (hudûs delili).
• Teleolojik kanıt (düzen-gaye): Evrendeki düzen ve amaçlılık, akıllı bir düzenleyicinin varlığını gösterir. William Paley'in saat ustası benzetmesi.
• Ahlak kanıtı: Ahlak yasasının ve en yüksek iyinin gerçekleşmesi Tanrı'nın varlığını gerektirir. Kant, Tanrı'nın varlığını teorik akılla değil pratik akılla (ahlakla) temellendirmiştir.
• Dinî tecrübe kanıtı: İnsanların Tanrı'yı doğrudan yaşantılamaları O'nun varlığına delildir.

Kötülük Problemi

Her şeye gücü yeten ve sonsuz iyi olan bir Tanrı varsa dünyada neden kötülük vardır? Bu soruya verilen cevaplara teodise denir. Leibniz, dünyanın “mümkün dünyaların en iyisi” olduğunu ileri sürmüştür. Kötülüğün insan özgürlüğünün sonucu olduğu (ahlaki kötülük), imtihanın ve iyiliğin anlaşılmasının gereği olduğu gibi açıklamalar yapılmıştır.

İnanç ve Akıl İlişkisi

• Bazı filozoflara göre akıl ile inanç uyumludur (Fârâbî, İbn Rüşd; İbn Rüşd Faslü'l-Makâl'de felsefe ile din arasında çelişki olmadığını savunmuştur).
• Bazılarına göre inanç aklı aşar (fideizm).
• Gazzâlî, Tehâfütü'l-Felâsife'de filozofları bazı metafizik konularda eleştirmiştir; İbn Rüşd Tehâfütü't-Tehâfüt ile cevap vermiştir.

Sınav uyarısı: Deizm vahyi ve Tanrı'nın evrene müdahalesini reddeder; panteizm Tanrı ile evreni özdeş görür (Spinoza). Ontolojik kanıt Anselmus'a, ahlak kanıtı Kant'a aittir. Kötülük problemine verilen cevaplara teodise denir.